Hipoglikemia

Najprostsza do wyleczenia przyczyna zaburzeń świadomości i jedna z najłatwiejszych do przeoczenia. Hipoglikemia może wywołać drgawki [10] i śpiączkę [2], potrafi udawać udar [7], a pomiar glikemii należy do oceny przedszpitalnej chorego z podejrzeniem udaru [9] — dlatego glikemię mierzysz u każdego chorego z zaburzeniami świadomości, drgawkami albo objawami ogniskowymi.

Progi

• Glikemia 3,9 mmol/l (70 mg/dl) i niżej — próg alarmowy [1].
• Poniżej 3,0 mmol/l (54 mg/dl) — hipoglikemia istotna klinicznie [1].
• Hipoglikemia ciężka to taka, której chory nie opanuje sam i potrzebuje pomocy drugiej osoby [1] — w praktyce zespołu: glukozy dożylnie albo glukagonu.

Obraz kliniczny

• Objawy neurogenne (drżenie, kołatanie serca, poty, głód) pojawiają się typowo przy glikemii ok. 2,8–3,0 mmol/l [2].
• Brak tachykardii i potów niczego nie wyklucza. W małym badaniu doświadczalnym (16 chorych na cukrzycę typu 1, część z neuropatią autonomiczną) hipoglikemię wywoływano wlewem insuliny, a nagły wzrost tętna i poty pojawiały się dopiero przy glukozie ok. 1,6 mmol/l w osoczu krwi żylnej, podobnie z neuropatią i bez niej [6]. To wynik z warunków badania, nie próg do stosowania przy chorym — pokazuje tylko, że objawy ostrzegawcze mogą przyjść późno.
• Hipoglikemia potrafi udawać udar: w serii 411 „kodów udarowych” 7 okazało się hipoglikemią [7]. Może też wywołać napad drgawkowy albo śpiączkę [2].

Leczenie

• Chory przytomny, który bezpiecznie połyka — węglowodany doustnie [11]. Dorosłemu dajesz 15–20 g glukozy, np. w tabletkach [11]. Po ok. 15 min sprawdzasz glikemię jeszcze raz; jeśli wciąż jest niska, dokładasz ok. 15 g [11]. U dziecka dawka doustna to 0,3 g/kg [12].
• Dorosły z zaburzoną świadomością — glukoza dożylnie; standardowa dawka początkowa to 25 g [2], czyli 125 ml glukozy 20 % (200 mg/ml) [3] albo 250 ml glukozy 10 % (100 mg/ml) — objętość to dawka w gramach podzielona przez stężenie (25 g ÷ 0,2 g/ml; 25 g ÷ 0,1 g/ml). Charakterystyka glukozy 20 % nie podaje dawki w hipoglikemii: dopuszcza powolny wlew do żyły obwodowej i ogranicza szybkość wlewu oraz dawkę dobową [3]. Po podaniu zmierz glikemię ponownie — efekt glukozy jest przejściowy (niżej).
• Dziecko z zaburzoną świadomością — glukoza dożylnie 0,2 g/kg (2 ml/kg glukozy 10 %, czyli 1 ml/kg glukozy 20 %), kontrola glikemii po 5–10 min i powtórzenie w razie potrzeby [12]. Dawki dorosłej nie przenosi się na dziecko.
• Brak dostępu dożylnego — glukagon 1 mg domięśniowo albo podskórnie, 0,5 mg u dzieci poniżej 25 kg; bez poprawy po 10 minutach glukoza dożylnie [4].
• Glukagon nie zadziała, gdy wątroba nie ma glikogenu: po alkoholu, w głodzeniu, przy niewydolności nadnerczy i przewlekłej hipoglikemii [2] [4].
• Po odzyskaniu przytomności — węglowodany doustnie, żeby glikemia nie spadła ponownie [4].

Efekt glukozy jest przejściowy

U zdrowych ochotników po 25 g glukozy dożylnie glikemia wracała do wartości wyjściowej w ciągu 30 minut [8]. Chory z działającą jeszcze insuliną często potrzebuje dalszego wlewu glukozy [2] — stąd powtórny pomiar glikemii po leczeniu.

Transport czy pozostawienie w domu

W kanadyjskiej kohorcie 791 dorosłych leczonych przez zespoły ratownictwa 5,4 % miało ponowny kontakt z ratownictwem albo SOR w ciągu 72 godzin, w tym ok. 1 % z powodu hipoglikemii. Spośród chorych przewiezionych 24,3 % przyjęto do szpitala, a 1,6 % zmarło w SOR [5] — badanie podaje zgony bez przyczyny, więc nie wynika z niego, że zabiła ich hipoglikemia. Odmowa transportu nie zmieniała ryzyka ponownego kontaktu (skorygowany OR 1,1; 95 % CI 0,5–2,4), a rzadziej wracali chorzy leczeni insuliną [5].

Pozostawienie chorego w domu nie jest więc z góry błędem, ale prawie co czwarty przewieziony wymagał przyjęcia do szpitala [5] — decyzję o pozostawieniu trzeba uzasadnić i udokumentować.

Źródła

1. International Hypoglycaemia Study Group. Glucose concentrations of less than 3.0 mmol/l (54 mg/dl) should be reported in clinical trials. Diabetologia 2017;60(1):3–6 (PubMed PMID 27872948). doi:10.1007/s00125-016-4146-6
2. Cryer PE. Hypoglycemia in type 1 diabetes mellitus. Endocrinol Metab Clin North Am 2010;39(3):641–654 (PubMed PMID 20723825, PMC2923455). doi:10.1016/j.ecl.2010.05.003
3. Charakterystyka Produktu Leczniczego: Glucosum 20 % Fresenius, 200 mg/ml (Rejestr Produktów Leczniczych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
4. Charakterystyka Produktu Leczniczego: GlucaGen 1 mg HypoKit (Rejestr Produktów Leczniczych). rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
5. Sinclair JE i wsp. Prehosp Emerg Care 2019;23(3):364–376 (PubMed PMID 30111210). doi:10.1080/10903127.2018.1504150
6. Hepburn DA, MacLeod KM, Frier BM. Diabet Med 1993;10(10):940–949 (PubMed PMID 8306590). doi:10.1111/j.1464-5491.1993.tb00010.x
7. Hemmen TM i wsp. J Stroke Cerebrovasc Dis 2008;17:23–25 (PubMed PMID 18190817). doi:10.1016/j.jstrokecerebrovasdis.2007.09.008
8. Balentine JR i wsp. Effect of 50 milliliters of 50% dextrose in water administration on the blood sugar of euglycemic volunteers. Acad Emerg Med 1998;5(7):691–694 (PubMed PMID 9678393). doi:10.1111/j.1553-2712.1998.tb02487.x
9. Ministerstwo Zdrowia. Dobre praktyki postępowania dyspozytorów medycznych i zespołów ratownictwa medycznego z pacjentem z podejrzeniem udaru mózgu (2018), pkt 3. gov.pl
10. National Institute for Health and Care Excellence. Epilepsies in children, young people and adults (NG217), 2022, zalecenia 1.2.3 i 7.1.4. nice.org.uk/guidance/ng217
11. Djärv T i wsp. European Resuscitation Council Guidelines 2025 First Aid. Resuscitation 2025;215 Suppl 1:110752 (PubMed PMID 41117568; hipoglikemia — zalecenie s. 6, uzasadnienie s. 19). doi:10.1016/j.resuscitation.2025.110752
12. Djakow J i wsp. European Resuscitation Council Guidelines 2025 Paediatric Life Support. Resuscitation 2025;215 Suppl 1:110767 (PubMed PMID 41117571). doi:10.1016/j.resuscitation.2025.110767