Oparzenia

Rozległe oparzenie przyciąga wzrok, ale w pierwszych minutach groźniejsze bywają drogi oddechowe, dym i uraz towarzyszący — rana nie może odwrócić uwagi od badania po kolei [5]. Oparzenie ocenia się dopiero po ABCDE, a leczy tak, żeby nie wychłodzić chorego.

Najpierw bezpieczeństwo i ABCDE

• Przerwać działanie czynnika: odsunąć od źródła ognia, zgasić odzież, przy prądzie — najpierw odłączyć zasilanie, przy substancji chemicznej — chronić siebie [1].
• Ocena ABCDE jak u chorego urazowego: oparzenie nie zwalnia z szukania obrażeń po upadku, wybuchu czy skoku z okna [5].
• Głębokie oparzenie okrężne klatki piersiowej może usztywnić ścianę klatki i utrudnić wentylację; leczy się je nacięciem strupa (escharotomią), które wykonuje doświadczony zespół w szpitalu [5] [6].

Chłodzenie

Oparzenie termiczne chłodzi się jak najszybciej chłodną bieżącą wodą — nie lodem i nie lodowatą wodą [1]. Większość wytycznych pierwszej pomocy zaleca chłodzenie przez co najmniej 20 minut [1]. W kohorcie 2495 dzieci 20 minut bieżącej wody w ciągu 3 godzin od oparzenia wiązało się z rzadszą koniecznością przeszczepu skóry (OR 0,6) [3].

• Chłodzi się ranę, nie chorego: chłodzenie zwiększa ryzyko hipotermii, szczególnie u dzieci i u osób starszych — resztę ciała okryć suchym kocem, w karetce ogrzać przedział (zob. hipotermia) [4] [5].
• Zdjąć biżuterię i odzież, która nie przywarła do skóry — obrzęk narasta szybko; odzieży wtopionej w ranę nie odrywać [1].
• Ranę osłonić luźno czystym, nieprzywierającym opatrunkiem albo folią spożywczą — chroni ranę, ogranicza utratę ciepła i nie zmienia jej wyglądu przed oceną w szpitalu; bez maści i domowych środków [1] [5].

Ocena powierzchni i głębokości

• Powierzchnię oparzenia szacuje się u dorosłego regułą dziewiątek [4] [6]. Przy oparzeniach małych albo rozproszonych pomaga dłoń chorego z palcami — to ok. 0,8 % powierzchni ciała; przy oparzeniach średniej wielkości ta metoda jest niedokładna [6].
• U dziecka proporcje ciała są inne (większa głowa, krótsze kończyny dolne) i reguła dziewiątek zawodzi, dlatego używa się tabel zależnych od wieku (Lunda–Browdera) [4] [6].
• Rumień bez pęcherzy nie wchodzi do powierzchni oparzenia [6].
• Głębokość ocenia się wyglądem, czuciem i bladnięciem pod uciskiem [6]:
  • naskórkowe (I stopień) — skóra czerwona, bolesna, bez pęcherzy [4] [6];
  • powierzchowne częściowej grubości (IIa) — pęcherze, rana wilgotna, przekrwiona, blednie pod uciskiem, bardzo bolesna [4];
  • głębokie częściowej grubości (IIb) — suchsza, z plamistym zaczerwienieniem, które nie blednie, czucie osłabione [4] [6];
  • pełnej grubości (III stopień) — sucha, biała, skórzasta, bez czucia; oparzenie sięgające mięśni i kości bywa zwęglone [4] [6].
• Brak bólu w ranie nie jest dobrym znakiem — najgłębsze oparzenia bolą najmniej [4].
• Do ośrodka leczenia oparzeń kieruje się nie tylko rozległe oparzenie skóry właściwej (u dorosłego ponad 10 %, u dziecka ponad 5 %), ale też: wiek poniżej 5 i powyżej 60 lat, oparzenie twarzy, dłoni, krocza, stóp, zgięć stawowych, oparzenie okrężne, oparzenie dróg oddechowych, chemiczne, elektryczne wysokim napięciem, ciężkie choroby współistniejące i urazy towarzyszące [5].

Płyny i ból

• Dostęp dożylny — najlepiej dwa, przez skórę nieoparzoną [5]; zakładanie dostępu nie może opóźniać transportu ciężko oparzonego.
• Pełnej resuscytacji płynowej wymagają oparzenia powyżej 15 % powierzchni u dorosłych i powyżej 10 % u dzieci [6]. Objętość liczy szpital z masy ciała i odsetka powierzchni (wzory podają 2–4 ml/kg na każdy procent na pierwszą dobę, połowę w pierwszych 8 godzinach) [4] [6].
• Płynem z wyboru jest zbilansowany krystaloid, ogrzany [4] — w wykazie leków ratownika jest roztwór Ringera / zbilansowany roztwór elektrolitowy i płyn wieloelektrolitowy [9]. Szybkie bolusy niewiele dają, bo płyn szybko ucieka z naczyń [6].
• Czas liczy się od chwili oparzenia, a płyn podany przed szpitalem odejmuje się od wyliczenia — dlatego zapisz godzinę oparzenia i objętość, którą przetoczyłeś [6]. W przeglądzie 7 badań płyny przed szpitalem przetaczano niedokładnie, najczęściej za dużo [8].
• Ból oparzeniowy jest silny — analgezja jest częścią leczenia: opioid dożylnie, dawkowany według masy ciała i miareczkowany wobec bólu i oddechu [5]. Morfina i fentanyl są w wykazie leków ratownika [9]; dawki — według ChPL, u dziecka na kilogram masy ciała.

Porażenie prądem

• Po porażeniu prądem domowym (poniżej 1000 V), bez utraty przytomności, bez objawów i z prawidłowym EKG monitorowanie rytmu nie jest potrzebne [2] — o transporcie decyduje wtedy rana, np. oparzenie dłoni pełnej grubości [5].

Oparzenie dróg oddechowych i zatrucie dymem

Podejrzewać je trzeba u każdego chorego z pożaru w zamkniętym pomieszczeniu [5].

• Sygnały ostrzegawcze: głębokie oparzenia twarzy i szyi, osmalone włoski nosa, sadza w jamie ustnej i w plwocinie, zmiana głosu i chrypka, świst krtaniowy, duszność [5] [7].
• Obrzęk górnych dróg oddechowych narasta w ciągu godzin, zwłaszcza po przetoczeniu płynów — chory, który teraz mówi, za godzinę może być nie do zaintubowania [5] [7]. Przy wątpliwości co do drożności wczesna intubacja przez najbardziej doświadczoną osobę jest bezpieczniejsza niż intubacja w obrzęku; zbędna intubacja też szkodzi, więc decyzja ma być przemyślana [5] [7].
• Dym to także tlenek węgla i cyjanki. Pulsoksymetr przy zatruciu tlenkiem węgla nie odróżnia karboksyhemoglobiny od oksyhemoglobiny i może pokazywać wynik prawidłowy mimo niedotlenienia — tlen w najwyższym stężeniu przez maskę z rezerwuarem od początku [5] (zob. zatrucie tlenkiem węgla).
• Nieprzytomny chory z pożaru z utrzymującą się kwasicą i wstrząsem bez innej przyczyny — myśleć o cyjankach [4] [7]. Odtrutką jest hydroksykobalamina [7], ale nie ma jej w wykazie leków ratownika [9]: podanie to decyzja lekarza (zespołu specjalistycznego albo szpitala). Zespół podaje tlen, wspomaga oddech i krążenie i zgłasza podejrzenie szpitalowi. Korzyść z podania na ślepo po zatruciu dymem nie jest pewna [10].

Najczęstsze błędy

• Zajęcie się raną przed drogami oddechowymi.
• Chłodzenie całego chorego zamiast rany i transport w hipotermii.
• Zaufanie pulsoksymetrowi u chorego z pożaru.
• Pominięcie urazu towarzyszącego.

Źródła

1. McLure M i wsp. A rapid review of burns first aid guidelines: is there consistency across international guidelines? Cureus 2021;13(6):e15779 — przegląd 18 wytycznych pierwszej pomocy, w tym ERC, ILCOR i towarzystw oparzeniowych (PubMed PMID 34295589). doi:10.7759/cureus.15779
2. Bailey B, Gaudreault P, Thivierge RL. Cardiac monitoring of high-risk patients after an electrical injury: a prospective multicentre study. Emerg Med J 2007;24(5):348–352 (dane z PubMed, PMID 17452703). doi:10.1136/emj.2006.044677
3. Griffin BR i wsp. Cool running water first aid decreases skin grafting requirements in pediatric burns: a cohort study of two thousand four hundred ninety-five children. Ann Emerg Med 2020;75(1):75–85 (dane z PubMed, PMID 31474480). doi:10.1016/j.annemergmed.2019.06.028
4. Jeschke MG i wsp. Burn injury. Nat Rev Dis Primers 2020;6:11 (PubMed PMID 32054846). doi:10.1038/s41572-020-0145-5
5. Hettiaratchy S, Papini R. Initial management of a major burn: I — overview. BMJ 2004;328:1555–1557 (PubMed PMID 15217876). doi:10.1136/bmj.328.7455.1555
6. Hettiaratchy S, Papini R. Initial management of a major burn: II — assessment and resuscitation. BMJ 2004;329:101–103 (PubMed PMID 15242917). doi:10.1136/bmj.329.7457.101
7. Walker PF i wsp. Diagnosis and management of inhalation injury: an updated review. Crit Care 2015;19:351 (PubMed PMID 26507130). doi:10.1186/s13054-015-1077-4
8. Alsaqabi F, Ahmed Z. The accuracy of prehospital fluid resuscitation of burn patients: a systematic review. Eur Burn J 2022;3(4):517–526 (dane z PubMed, PMID 39600018). doi:10.3390/ebj3040044
9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie medycznych czynności ratunkowych i świadczeń zdrowotnych innych niż medyczne czynności ratunkowe, które mogą być udzielane przez ratownika medycznego — tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 576, zał. 1 pkt 31 (wykaz leków). api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/576
10. Jin WY i wsp. Evidence for hydroxocobalamin in cyanide toxicity caused by smoke inhalation: an updated systematic review. Emerg Med Int 2025;2025:1779752 (dane z PubMed, PMID 41497958). doi:10.1155/emmi/1779752